Ngô Sĩ Liên là ai? Đây là câu hỏi mà nhiều người yêu mến lịch sử Việt Nam thường tìm kiếm. Ông không chỉ là một vị quan dưới triều đại nhà Hậu Lê mà còn là một nhà sử học kiệt xuất, người đã đặt nền móng vững chắc cho nền quốc sử của dân tộc với công trình bất hủ “Đại Việt sử ký toàn thư”. Tác phẩm này không chỉ ghi lại lịch sử hàng ngàn năm của đất nước mà còn thể hiện một tư duy biên soạn sâu sắc, trở thành di sản vô giá cho các thế hệ mai sau.
Có thể bạn quan tâm: Ngô Gia Tự: Cuộc Đời Và Di Sản Của Nhà Cách Mạng Tiên Phong
Ngô Sĩ Liên là ai? Sơ lược tiểu sử và cống hiến
Ngô Sĩ Liên (chữ Hán: 吳士連), hiệu là Chúc Lý Cư Sĩ, là một nhà sử học vĩ đại và là một vị quan thanh liêm dưới triều đại nhà Hậu Lê ở thế kỷ XV. Cống hiến lớn nhất và nổi bật nhất trong sự nghiệp của ông chính là việc biên soạn bộ quốc sử Đại Việt sử ký toàn thư. Đây được xem là bộ chính sử lâu đời nhất của Việt Nam còn tồn tại nguyên vẹn cho đến ngày nay, là nguồn tư liệu quý giá để nghiên cứu và tìm hiểu về lịch sử dân tộc từ thời Hồng Bàng cho đến đầu triều Hậu Lê.
Có thể bạn quan tâm: Nguyễn Văn Cừ: Tiểu Sử, Sự Nghiệp Và Di Sản Tư Tưởng Của Nhà Cách Mạng Lỗi Lạc
<>Xem Thêm Bài Viết:<>
Bối cảnh lịch sử và thời đại của Ngô Sĩ Liên
Để hiểu rõ hơn về con người và sự nghiệp của Ngô Sĩ Liên, việc nhìn lại bối cảnh lịch sử thời đại ông sống là vô cùng cần thiết. Ông sinh ra và lớn lên trong giai đoạn nhà Hậu Lê (1428-1789) đang trong thời kỳ thịnh trị, đặc biệt là dưới triều vua Lê Thánh Tông (1460-1497) – một trong những vị hoàng đế anh minh nhất lịch sử phong kiến Việt Nam.
Thời kỳ này, sau khi đánh đuổi quân Minh và giành lại độc lập, quốc gia Đại Việt bước vào một giai đoạn xây dựng và củng cố quyền lực trung ương. Vua Lê Thánh Tông đã thực hiện hàng loạt cải cách lớn về hành chính, luật pháp, quân sự và văn hóa giáo dục. Nhu cầu biên soạn một bộ quốc sử chính thống, toàn diện để khẳng định tính chính danh của vương triều và tổng kết lại lịch sử dân tộc trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Chính trong bối cảnh đó, tài năng và học vấn uyên thâm của Ngô Sĩ Liên đã được trọng dụng.
Có thể bạn quan tâm: Nguyễn Tri Phương: Tiểu Sử, Sự Nghiệp Và Những Cống Hiến Lịch Sử Vĩ Đại
Thân thế và con đường học vấn
Những ghi chép về cuộc đời của nhà sử học Ngô Sĩ Liên khá ít ỏi, chủ yếu được biết đến qua các công trình ông để lại và một vài tư liệu lịch sử khác.
Quê hương và gia đình
Ngô Sĩ Liên quê ở làng Đa Sĩ, huyện Thanh Oai (nay thuộc phường Kiến Hưng, quận Hà Đông, Hà Nội). Đây là một vùng đất có truyền thống hiếu học và khoa bảng. Tên của ông ban đầu là Ngô Quang Hiền, sau lấy tên húy là Sĩ Liên. Dưới thời vua Lê Thái Tổ, vì có công lao, ông được ban quốc tính (họ vua) nên còn được gọi là Lê Sĩ Liên.
Thông tin về gia đình ông không có nhiều, nhưng văn bia tại đình làng Ngọc Giả (xã Ngọc Hòa, huyện Chương Mỹ, Hà Nội) có ghi lại rằng vợ ông là người làng Chúc Lý. Điều này cũng giải thích cho hiệu Chúc Lý Cư Sĩ của ông, thể hiện sự gắn bó với quê hương của vợ mình.
Con đường khoa cử vinh quang
Con đường học vấn của Ngô Sĩ Liên là một tấm gương sáng cho các sĩ tử đương thời. Ông nổi tiếng thông minh, hiếu học từ nhỏ. Nền tảng kiến thức vững chắc đã giúp ông gặt hái thành công trên con đường khoa cử.
Năm Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3 (1442), dưới triều vua Lê Thái Tông, triều đình mở khoa thi Hội. Ngô Sĩ Liên đã xuất sắc vượt qua hàng ngàn sĩ tử để đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân. Khoa thi năm 1442 có một ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vì đây là khoa thi đầu tiên mà vua Lê cho dựng bia tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám để vinh danh những người đỗ đạt. Tên tuổi của Ngô Sĩ Liên cùng các tân khoa khác đã được trang trọng khắc lên bia đá, trở thành niềm tự hào và là “gương sáng cho muôn đời”.
Có thể bạn quan tâm: Nguyễn Lân Thắng Là Ai? Tiểu Sử, Sự Nghiệp Và Đời Tư Của Nam Diễn Viên Trẻ
Sự nghiệp quan trường và những đóng góp chính
Sau khi đỗ đạt, Ngô Sĩ Liên bắt đầu con đường làm quan phục vụ triều đình Hậu Lê. Ông đã trải qua nhiều chức vụ quan trọng dưới ba triều vua: Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và đặc biệt là Lê Thánh Tông.
Dưới triều Lê Nhân Tông, ông từng giữ chức Đô ngự sử, một vị trí quan trọng trong Ngự sử đài, có nhiệm vụ can gián vua và giám sát, đàn hặc các quan lại trong triều. Điều này cho thấy ông là một vị quan cương trực, liêm khiết và được triều đình tin tưởng.
Đến triều vua Lê Thánh Tông, tài năng của ông tiếp tục được trọng dụng. Ông được bổ nhiệm các chức vụ như Lễ bộ Hữu thị lang (Thứ trưởng Bộ Lễ), Triều liệt đại phu kiêm Quốc Tử Giám Tư nghiệp và Sử quan tu soạn. Chức vụ Quốc Tử Giám Tư nghiệp cho thấy ông là một nhà giáo dục mẫu mực, có trách nhiệm đào tạo nhân tài cho đất nước. Tuy nhiên, vai trò quan trọng nhất định hình nên di sản của ông chính là Sử quan tu soạn.
Công trình vĩ đại nhất: Đại Việt sử ký toàn thư
Đóng góp to lớn nhất, làm nên tên tuổi bất hủ của Ngô Sĩ Liên chính là việc ông phụng mệnh vua Lê Thánh Tông để biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Đây không chỉ là một công trình sử học đồ sộ mà còn là một di sản văn hóa kiệt xuất của dân tộc.
Hoàn cảnh ra đời và quá trình biên soạn
Vua Lê Thánh Tông là một vị minh quân rất coi trọng lịch sử. Ông hiểu rằng “dân ta phải biết sử ta”, lịch sử không chỉ là ghi chép quá khứ mà còn là bài học kinh nghiệm để xây dựng và bảo vệ đất nước. Vì vậy, nhà vua đã giao trọng trách cho các sử quan tài năng, đứng đầu là Ngô Sĩ Liên, để biên soạn một bộ quốc sử hoàn chỉnh.
Để thực hiện công trình này, Ngô Sĩ Liên đã kế thừa và phát triển từ các bộ sử của tiền nhân. Ông lấy bộ Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu (thời Trần) và Sử ký tục biên của Phan Phu Tiên (đầu thời Lê) làm nền tảng. Từ đó, ông tiến hành khảo cứu, bổ sung, chỉnh lý và viết thêm phần lịch sử từ thời Trần Phế Đế đến khi Lê Lợi lên ngôi hoàng đế (năm 1428). Đặc biệt, ông là người đầu tiên đưa thời kỳ Hồng Bàng và thời Bắc thuộc vào phần Ngoại kỷ của bộ chính sử.
Sau nhiều năm dày công nghiên cứu và biên soạn, vào năm Kỷ Hợi, niên hiệu Hồng Đức thứ 10 (1479), Ngô Sĩ Liên và các cộng sự đã hoàn thành và dâng lên vua Lê Thánh Tông bộ Đại Việt sử ký toàn thư.
Cấu trúc và nội dung của bộ quốc sử
Bộ sử do Ngô Sĩ Liên biên soạn bao gồm 15 quyển, được chia thành hai phần chính:
- Ngoại kỷ toàn thư (5 quyển): Ghi chép lịch sử từ thời Kinh Dương Vương (thuộc họ Hồng Bàng) cho đến hết giai đoạn 12 sứ quân (năm 967). Việc đưa thời đại Hồng Bàng vào quốc sử thể hiện một quan điểm sâu sắc về nguồn cội dân tộc, khẳng định Việt Nam có một lịch sử lâu đời, độc lập và liên tục.
- Bản kỷ toàn thư (10 quyển): Ghi chép lịch sử từ thời nhà Đinh (Đinh Tiên Hoàng lên ngôi năm 968) cho đến khi vua Lê Lợi lên ngôi năm 1428, sáng lập ra triều Hậu Lê. Phần này ghi lại chi tiết các triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần và giai đoạn đầu nhà Hậu Lê.
Giá trị cốt lõi và quan điểm sử học của Ngô Sĩ Liên
Đại Việt sử ký toàn thư không chỉ là một công trình ghi chép sự kiện. Giá trị lớn nhất của bộ sách nằm ở quan điểm sử học tiến bộ và tinh thần dân tộc sâu sắc của Ngô Sĩ Liên. Ông không chỉ thuật lại sự kiện mà còn đưa ra những lời bình (chú thích “Sử thần Ngô Sĩ Liên viết”) để phân tích, đánh giá nhân vật và sự kiện một cách sắc sảo.
Quan điểm của ông chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo, đề cao vai trò của “chính thống”, lòng trung quân ái quốc, và những bài học đạo đức. Ông luôn nhấn mạnh vào sự độc lập, tự chủ của dân tộc và lên án các hành vi xâm lược từ phương Bắc. Bộ sử của ông đã đặt nền móng cho việc biên soạn lịch sử các triều đại sau này, trở thành khuôn mẫu cho quốc sử Việt Nam trong nhiều thế kỷ.
Di sản và tầm ảnh hưởng đến hậu thế
Dù những thông tin về năm sinh, năm mất của Ngô Sĩ Liên không được ghi chép rõ ràng, nhưng di sản mà ông để lại là vĩnh cửu. Tấm bia tại đền thờ ông có ghi ông thọ 99 tuổi, một chi tiết thể hiện sự kính trọng của người đời sau.
Đại Việt sử ký toàn thư đã trở thành tài liệu gốc cho rất nhiều công trình nghiên cứu lịch sử sau này. Các sử gia của các triều đại sau như nhà Mạc, nhà Lê trung hưng và nhà Nguyễn đều dựa trên công trình của ông để viết tiếp các phần lịch sử đương đại. Nhờ có bộ quốc sử này mà lịch sử hàng ngàn năm của Việt Nam được lưu giữ một cách hệ thống và đầy đủ. Việc tìm hiểu về lịch sử và văn hóa dân tộc tại các trung tâm như Summerland cũng không thể thiếu việc tham khảo từ di sản vĩ đại này.
Tên tuổi của Ngô Sĩ Liên ngày nay được đặt cho nhiều con đường, trường học trên khắp cả nước như một sự tri ân và vinh danh đối với những cống hiến to lớn của ông cho nền sử học và văn hóa dân tộc.
Tóm lại, Ngô Sĩ Liên là một nhà sử học kiệt xuất, một danh nhân văn hóa lớn của Việt Nam. Với công trình Đại Việt sử ký toàn thư, ông không chỉ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của một sử quan mà còn để lại cho hậu thế một di sản tinh thần vô giá, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cội nguồn và quá trình dựng nước, giữ nước đầy hào hùng của cha ông. Sự nghiệp của ông mãi là một vì sao sáng trên bầu trời văn hóa và lịch sử Việt Nam. Để khám phá thêm nhiều kiến thức lịch sử và văn hóa đa dạng, bạn có thể truy cập interstellas.com.
